دايره نصف النهار گنگ دژ كه مشرقى آبادى روى زمين است گرفته‌اند و انگليس‌ها ، مبدأ طول را دايره نصف النهار گرىنيچ « 1 » كه رصدخانه انگلستان است قرار داده‌اند و زيانى در اين اختلاف نباشد و لاناس فيما يعشقون مذاهب « 2 » و مبادى طول بلاد فارس در اين كتاب فارسنامه ناصرى همان گرىنيچ رصدخانه را براى اشتهار آن قرار داد . و ببايد دانست كه طول بلد به حسب واقع ، كوتاه‌تر قوسى است از دايره طوليه بر سطح فلك الافلاك ميانه قطب افق بلد و دايره نصف النهار مبدأ طول از جانب اقرب يا كوتاه‌تر قوسى است از دايره طوليه بر سطح زمين ميانه نقطه‌اى از آن بلد ، محاذى قطب افق و دايرهء عرضيه ارضى داخل در دايره نصف النهار بلد مبدأ طول پس لا محاله اندازه درجات دواير طوليه بلاد مختلفه در عرض مختلف شود يعنى آنچه به دو قطب شمال و جنوب نزديكتر گردد ، كوتاه‌تر شود از آنچه درجات معدل النهار يا خط استواست به خلاف اندازه درجات دواير عرضيه بلاد مختلفه از هر جانب كه [ باشد ] هميشه به يك اندازه باشند چرا كه همه دواير عرضيه عظيمه‌اند مانند آنكه طول شهرى در خط استوا ، اگر ده درجه باشد ، اندازه قوسى طولى آن در سطح كره زمين دويست و سى فرسخ است اگر مقدار يك درجه از دايره عظيمه فلكى را بر روى زمين بيست و سه فرسخ شماريم و شهرى ديگر كه عرض آن از خط استوا شصت درجه باشد و طول آن نيز ده درجه باشد ، اندازه قوسى طولى آن صد و پانزده فرسخ خواهد بود و بيان اين مطلب در اين نزديكى بيايد و از ملاحظه دايره آ ، ب ، ج ، د سابقه كه پاره‌اى از دواير عرضيه و طوليه بر آن مرتسم گشت ظاهر گردد و براى تعيين اندازه يك درجه از هر دايره طولى از معدل النهار يا خط استوا تا دايره طولى عرض هشتاد و نه درجه از سيصد و شصت درجه تمام دايره نصف النهار يا دايره عرضيه بر سطح زمين هر قومى جدولى را وضع كرده و در هر خانه از آن جدول ، اندازه يك درجه از هر مدارى را نوشته‌اند و قاعده دانستن اين اختلاف را به برهان هندسى در كتابهاى رياضى مضبوط داشته‌اند و فاضل مدقق ملا عبد العلى بيرجندى خراسانى « 3 » در كتاب حاشيه خود بر شرح چقمينى در بيان اقاليم مقدمه و قاعده فرموده است كه اين فارسنامه ناصرى را مجال ذكر آن نيست و حضرت اشرف و الا معتمد الدوله حاجى فرهاد ميرزا قاجار ادام اللّه بقاه در باب هيجدهم از كتاب جام جم خود تفاوت درجات دواير طوليه را به ميل انگليسى كه هر 69 ميل تمام به اندازهء يك درجه از دايره خط استواست به نظم آورده ، فرموده است « 4 » :

--> ( 1 ) . ر ك : جام جم ، ص 69 . گرينويچ Greenwich از شهرهاى حومه لندن در كنار رود تايمز كه رصدخانه بزرگى دارد و نصف النهار مبدا از اين شهر مىگذرد و كشورهاى ديگر ساعات شبانه روز را نسبت به اين شهر مىسنجند . ( معين ) . ( 2 ) . و من مذهبى حب الديار لاهلها * و للناس فيما يعشقون مذاهب امثال و حكم ، ص 1895 . متاع كفر و دين بىمشترى نيست * گروهى اين گروهى آن پسندند ( سنجر ) امثال و حكم ، ص 1398 . ( 3 ) . منجم ايرانى متوفى به سال 934 ه . ق است از آثارش علاوه بر حاشيه بر شرح چغمينى قاضىزاده ، بيست باب در معرفت تقويم و شرح تذكره خواجه نصير الدين طوسى و شرح مجسطى است . ر ك : فهرست اعلام التفهيم و كشف الظنون . ( 4 ) . ر ك : جام جم ، ص 69 .